قليل مشتمل است چندين حكم مفيد را و لهذا حكماى متأخّرين چون بر دقايق شريعت محمّدى ( ص ) مطّلع شدند و احاطهء آن بر تمام تفاصيل حكمت علمى مشاهده نمودند ، به كلّى از تتبّع اقوال حكما و كتب ايشان در اين باب دست بازكشيدند : چو آن رخسار و بالا باغبان ديد * ز گل بركند و ببريد از صنوبر شعبهء سيم - چون اجناس فضائل چهار است ، اقسام رذايل در بادى النّظر چهار باشد ، اوّل جهل كه ضدّ حكمت است . دوم جبن كه ضدّ شجاعت است . سيم حرص و شره كه ضدّ عفّت است . چهارم جور كه ضدّ عدالت است . امّا به حسب نظر دقيق ظاهر شود كه هر فضيلتى را حدّى معيّن است و چون از آن تجاوز نمايد ، خواه به جانب افراط ، خواه به جانب تفريط ، مؤدّى به رذيلتى شود ؛ از اينجا گفته‌اند كه فضيلت در وسط باشد و رذيلت در اطراف ، پس عدد رذايل نامتناهى باشد مانند مركز و دايره كه مركز مقام فضيلت و دايره مرتبهء رذيلت است و از مركز به هر جانب محيط كه ميل كند 173 ، قريب به رذيلت شود و چون به محيط دايره رسد به كمال رذيلت رسيده باشد ؛ پس استقامت در طريق كمال جز بر يك نهج نتواند بود و انحراف را مناهج غير متناهى باشد ، امّا دريافتن وسط حقيقى در غايت صعوبت است ، و بعد از دريافتن ، ثبات بر آن اصعب ، چه استقامت بر جادّهء اعتدال در غايت اشكال باشد ، و لهذا حضرت هادى الثّقلين إلى صراط مستقيم فرمود شيّبتنى سورة هود ، چه در آن سوره امر به استقامت وارد است ، آنجا كه مىفرمايد فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ ، و از اين است كه صراط مستقيم را در السنهء نبوّت چنين وصف كرده‌اند كه از موى باريكتر و از شمشير تيزتر است ، و گفته‌اند صراط مستقيم كه سورهء فاتحه مشتمل بر طلب هدايت بر آن است به همين معنى تواند بود . و نزد عظماى حكما و كبراى اوليا مقرّر است كه امور اخروى اگر مخبر صادق به آن وعد و وعيد فرموده ، تمام صور اخلاق و اعمال است كه در موطن معاد بر انسان ظاهر خواهد شد ، چنانچه امير المؤمنين على - عليه السّلام - فرموده : النّاس نيام فإذا ماتوا انتبهوا ، و عاقل متبصّر را از فحواى حديث الدّنيا مزرعة الآخرة ، همين معنى به گوش هوش استماع مىرود ، لسان الغيب شيرازى فرموده : دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر * كاى نور چشم من به‌جز از كِشته ندروى پس بنابراين مقدّمات ، صراط اخروى كه بر جهنّم كشيده ، مثال توسّط در اعمال و اخلاق باشد و جهنّم مثال اطراف كه رذايل است و هركس امروز بر اين صراط مستقيم ثابت‌قدم بوده از سلوك منهج اعتدال تجاوز ننمايد ، در آخرت بر آن صراط مستقيم ثابت‌قدم تواند گشت و در دوزخ كه جاى عاصيان است ، نماند . و از حكيم فيثاغورس منقول است كه هر ملكه‌اى كه انسان كسب مىكند به سبب حدوث ملكى يا شيطانيست كه بعد از قطع تعلّق ، مصاحب و ملازم او باشد ، إن خيرا فخير و إن شرّا فشرّ ؛ پس بايد كه انسان ملاحظه نمايد تا چه مصاحب براى